KÍNH GỬI: BAN CHÍNH SÁCH TRUNG ƯƠNG
Trước hết, tôi xin trân trọng bày tỏ sự kính trọng đối với vai trò đặc biệt quan trọng của Ban Chính sách Trung ương trong việc nghiên cứu, tham mưu và định hình những định hướng chiến lược lớn về thể chế, chính sách, góp phần xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, liêm chính và hiệu quả.
Tôi xin phép được gửi tới Ban Chính sách Trung ương bản kiến nghị này, với mong muốn đề xuất nghiên cứu và ban hành một khung khái niệm thống nhất, đầy đủ và có tính pháp lý cao về “Minh bạch”, đồng thời đưa khung khái niệm và nội hàm đó vào hệ thống văn bản pháp luật cũng như công tác giám sát hiện nay. Đây là vấn đề mang tính nền tảng, có tác động trực tiếp đến hiệu quả quản trị nhà nước, chất lượng thực thi chính sách và niềm tin xã hội.
I. BỐI CẢNH VÀ VẤN ĐỀ ĐẶT RA
Trong hệ thống pháp luật hiện hành, khái niệm “minh bạch” xuất hiện với tần suất ngày càng nhiều trong các luật, nghị định và văn bản dưới luật, đặc biệt trong các lĩnh vực như đầu tư công, đất đai, ngân sách, quy hoạch, cán bộ – công chức và cải cách hành chính. Tuy nhiên, trên thực tế, minh bạch chủ yếu mới dừng lại ở mức nguyên tắc mang tính định hướng, chưa được cấu trúc thành một chuẩn mực vận hành cụ thể, có thể đo lường, giám sát và truy cứu trách nhiệm.
Việc thiếu một khung khái niệm thống nhất và đầy đủ đã dẫn đến một số hệ quả đáng quan ngại. Cùng một yêu cầu “công khai, minh bạch” nhưng mỗi bộ, ngành, địa phương lại hiểu và áp dụng khác nhau; nhiều trường hợp công khai mang tính hình thức, chọn lọc thông tin có lợi, hoặc công bố chậm, công bố khó tiếp cận, khiến người dân và doanh nghiệp không thể kiểm chứng. Minh bạch, trong những trường hợp đó, không còn là công cụ bảo đảm liêm chính và hiệu quả, mà vô tình trở thành “vỏ ngôn ngữ” che đậy sự tùy tiện trong thực thi công vụ.
Thực tiễn này cho thấy: vấn đề không nằm ở việc thiếu quy định về minh bạch, mà nằm ở chỗ thiếu một định nghĩa chuẩn, thiếu nội hàm rõ ràng và thiếu cơ chế ràng buộc trách nhiệm cá nhân. Nếu không được xử lý ở tầng chính sách nền tảng, khoảng trống này sẽ tiếp tục tái diễn, làm suy giảm hiệu lực pháp luật và làm mòn dần niềm tin xã hội.
II. NHỮNG KHOẢNG TRỐNG PHÁP LÝ CẦN ĐƯỢC NGHIÊN CỨU VÀ BỔ SUNG
Qua rà soát thực tiễn áp dụng pháp luật, có thể nhận diện một số khoảng trống cốt lõi liên quan đến khái niệm minh bạch:
Thứ nhất, chưa có định nghĩa pháp lý tổng thể về minh bạch trong quản trị công. Hiện nay, không có văn bản nào mô tả đầy đủ bản chất, phạm vi, cấu phần và tiêu chí của minh bạch. Khái niệm này bị phân mảnh thành nhiều yêu cầu rời rạc như “công khai”, “công bố thông tin”, “tiếp cận thông tin”, nhưng thiếu một trục khái niệm chung để liên kết và vận hành thống nhất.
Thứ hai, thiếu tiêu chí cụ thể cho từng loại quy trình nhà nước. Pháp luật chưa trả lời rõ các câu hỏi căn bản: minh bạch cái gì, công khai đến mức nào, ở giai đoạn nào của quá trình ra quyết định, theo định dạng nào và trong bao lâu. Khoảng mờ này tạo ra không gian cho sự linh hoạt tùy nghi, thậm chí là né tránh trách nhiệm.
Thứ ba, chưa gắn minh bạch với trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu. Phần lớn quy định hiện nay chỉ dừng ở trách nhiệm của “cơ quan”, trong khi trên thực tế, mọi quyết định hành chính đều gắn với con người cụ thể. Việc thiếu cơ chế truy vết trách nhiệm khiến minh bạch khó trở thành nghĩa vụ thực chất.
Thứ tư, cơ chế giám sát xã hội đối với minh bạch còn yếu. Người dân, tổ chức xã hội và các chủ thể giám sát độc lập chưa có đủ công cụ pháp lý để yêu cầu, đối chiếu và buộc cơ quan nhà nước phải giải trình khi thông tin không được công khai đầy đủ hoặc đúng hạn.
III. SỰ CẦN THIẾT PHẢI BAN HÀNH KHUNG KHÁI NIỆM MINH BẠCH Ở TẦNG CHÍNH SÁCH TRUNG ƯƠNG
Trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đang đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, chuyển đổi số và mô hình quản trị kiến tạo, minh bạch cần được nhìn nhận như một trụ cột thể chế, không chỉ là một yêu cầu đạo đức hay kỹ thuật hành chính.
Việc Ban Chính sách Trung ương chủ trì nghiên cứu và đề xuất một khung khái niệm thống nhất về minh bạch sẽ tạo ra những tác động tích cực và lâu dài:
Một là, thống nhất nhận thức trong toàn bộ hệ thống chính trị. Khi minh bạch được định nghĩa rõ ràng ở tầng nghị quyết hoặc định hướng chính sách trung ương, các luật, nghị định và văn bản dưới luật sẽ có cơ sở chung để triển khai, tránh tình trạng mỗi nơi hiểu một kiểu.
Hai là, nâng cao trách nhiệm giải trình và kỷ luật công vụ. Một khái niệm minh bạch có cấu phần rõ ràng cho phép xác định chính xác trách nhiệm cá nhân khi xảy ra vi phạm, chấm dứt tình trạng đổ lỗi cho “quy trình” hay “tập thể”.
Ba là, giảm khiếu kiện, xung đột và chi phí giám sát. Khi thông tin, tiêu chí và quy trình được công khai theo chuẩn, người dân và doanh nghiệp dễ hiểu, dễ kiểm chứng, từ đó giảm áp lực cho thanh tra, kiểm tra và hệ thống tư pháp.
Bốn là, tạo nền tảng cho Chính phủ số và đổi mới sáng tạo trong quản lý. Minh bạch theo chuẩn dữ liệu là điều kiện tiên quyết để ứng dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo và các mô hình giám sát hiện đại.
IV. ĐỀ XUẤT HƯỚNG NGHIÊN CỨU VÀ NỘI DUNG KHUNG KHÁI NIỆM MINH BẠCH
Trên cơ sở thực tiễn nêu trên, tôi kính đề xuất Ban Chính sách Trung ương xem xét nghiên cứu và kiến nghị ban hành một khung khái niệm minh bạch với các nội dung cốt lõi sau:
Minh bạch trong quản trị công cần được hiểu là nghĩa vụ bắt buộc của cơ quan nhà nước và người có thẩm quyền trong việc công khai hóa đầy đủ, chính xác, kịp thời và có thể kiểm chứng toàn bộ các thông tin cấu thành quá trình ra quyết định, bao gồm dữ liệu đầu vào, tiêu chí đánh giá, quy trình xử lý, kết quả và trách nhiệm cá nhân liên quan.
Khái niệm này cần được cấu trúc tối thiểu trên bốn trụ cột: tính đầy đủ của thông tin; tính chính xác và khả năng kiểm chứng; tính dễ tiếp cận đối với mọi chủ thể liên quan; và tính giải trình gắn với trách nhiệm cá nhân, đặc biệt là người đứng đầu.
Trên nền tảng đó, khung khái niệm cần được chuyển hóa thành các nguyên tắc bắt buộc, bộ tiêu chí đo lường và cơ chế giám sát, làm căn cứ để xây dựng, sửa đổi các luật, nghị định và hướng dẫn thực thi, cũng như để đánh giá mức độ tuân thủ trong thực tế.
V. KIẾN NGHỊ
Từ những phân tích trên, tôi kính đề nghị Ban Chính sách Trung ương:
Chủ trì hoặc đề xuất cơ quan có thẩm quyền nghiên cứu chuyên sâu và ban hành khung khái niệm, nội hàm và tiêu chí minh bạch trong quản trị công ở tầm chính sách trung ương.
Đưa minh bạch trở thành một nội dung trọng tâm trong các nghị quyết về cải cách thể chế, xây dựng Nhà nước pháp quyền và chuyển đổi số.
Định hướng việc thể chế hóa khung khái niệm minh bạch vào hệ thống pháp luật, gắn với cơ chế giám sát, đánh giá và truy cứu trách nhiệm cá nhân.
Tôi tin rằng, nếu được tiếp cận một cách nghiêm túc và có chiều sâu, minh bạch sẽ không chỉ là một khẩu hiệu, mà trở thành công cụ điều phối quyền lực, nâng cao hiệu quả quản trị và củng cố niềm tin của nhân dân đối với hệ thống.
Xin trân trọng cảm ơn Ban Chính sách Trung ương đã dành thời gian xem xét kiến nghị này.
Kính thư